Ermenilerin ogurlayib Amerikada milyonlar qazandigi Azerbaycan filmi - Son Xeberler 2021

Ermenilerin ogurlayib Amerikada milyonlar qazandigi Azerbaycan filmi

Anarim.Az kulis.az istinaden Gunel Mehrinin "Bir arshin malci ehvalati" bedii-senedli filminde teqdim edilen tarixi faktlar esasinda yazdigi arashdirmani teqdim edir.

İl 1913. Genc Uzeyir Hacibeyov tehsil almaq ucun uz tutdugu Peterburqdan vetene dogru mektublar qanadlandirir:

"Beraderim Huseynqulu! Men bir terefden ders oxumaqda ve bir terefden de "Arshin mal alan"i yazmaqdayam. Amma cox qeribe operetta olacaqdir...Menim de bu qeder elleshmeyim odur ki, gelecekde teatr ishini ele bir hala salaq ki, neinki tekce bir Baki ve ya Qafqaz, belke her bir yerde ve her bir sheherde teatr vermeye imkanimiz olsun... Men Bakida olarken oz eserlerimin qedrini bilmiremmish, amma burada bilirem ki, menim eserim gelecekde boyuk bir ish gorecekdir. Beraderin Uzeyir. 30 iyul 1913-cu il, Peterburq".

"Ezizim Muslum! Sessizliyimin sebebi meshgul olmagimdir. Demek olar ki, seher tezdenden, geceyedek ishleyirem: ilk novbede imtahana hazirlashiram, hem de cox ugurlu alinacaq operetta yaziram ve Tanrinin komeyi ile, vaxt geldikde sene gonderecem..."

Gorunduyu kimi, Uzeyir bey "Arshin mal alan"dan soz acdigi mektublardan birini dostu aktyor Huseynqulu Sarabskiye, digerini ise bacanagi bestekar Muslum Maqomayeve unvanlayir. Bes niye mehz bu iki nefere? Maraqlidir ki, bir qeder sonra sozu geden operetta bu iki neferin taleyinde de iz buraxir. Bele ki, "Arshin mal alan" operettasina ilk qurulush veren rejissor Huseynqulu Sarabski olur. Muslum Maqomayev ise esere drijorluq edir. Ve bu secimler tesadufi deyildi. Uzeyir bey hele Qori muellimler seminariyasindaki tanishliqlari zamani bilirdi ki, Muslumun ozunemexsus drijorluq qabiliyyeti var.

He, bax bu meqamda maraqli bir sual cixir ortaya: Bes niye Uzeyir beyin yaradiciligiinda zirve noqtesi sayilan "Koroglu" operasina deyil, "Arshin mal alan" operettasina fokuslanmishiq?

Cox tezadli bir omur yashamishdi Uzeyir bey. Cumhuriyyet dovrunun himn musiqisini de, Azerbaycan SSR-nin himn melodiyasini da bestelemek onun alinina yazilmishdi. Amma Uzeyir bey bestekarliqla yanashi, hem de deyerli bir alim, publisist, dramaturq, pedaqoq, ictimai xadim idi. Onun xalqina etdiyi saysiz yaxshiliqlar,medeniyyet tariximizde heyata kecirdiyi dovlet ehemiyyetli layiheler, musiqi ve publisistikamiza yadigar qoydugu bir-birinden deyerli eserler haqqinda cox shey demek olar. Amma ona bir dramaturq ve bestekar kimi dunya shohreti getiren ve Uzeyir beyin omrunun sonunadek ustunde yarpaq kimi esdiyi eseri mehz "Arshin mal alan" idi. Bes goresen, niye bestekar bu operettanin taleyinden bele nigaran idi? Evvela qeyd edek ki, "Arshin mal alan" 28 yashli Uzeyir beyin qeleminden cixan sonuncu operetta idi. Lakin bu operetta neinki bestekarin yaradiciliginda muhum rol oynadi, hem de 70-e yaxin xarici dile tercume edilerek yuzlerle teatrda sehneleshdirildi. Sevildiyi qeder de bashi qalmaqalli olan eser ne az, ne cox duz 4 defe ekran helli qazandi, hetta ermeniler terefinden plagiata ugradi...

"Arshin mal alan"İ qeleme almazdan once Uzeyir Hacibeyov musiqileri ve publisitikasi ile xalqin qelbine yol tapmish, hem de olke rehberliyi terefinden qebul edilmish adli-sanli bir bestekar idi. "Leyli ve Mecnun"la Muselman Sherqinde ilk operanin esasini qoyan bestekar ardrda qeleme aldigi opera ve operettalariyla daim gundemde idi. Bele ki, Uzeyir beyin bestelediyi ilk operetta "Er ve arvad" da, novbeti operettasi "O olmasin, bu olsun" da xalq terefinden maraqla qarshilanir. Amma tehsil almaq ucun uz tutdugu Peterburq heyati boyuk bestekarin yaradicliginda onemli bir doneme cevrilir. Mehz bu donemde Uzeyir bey ciddi-cehdle yeni operettasi olacaq "Arshin mal alan"in musiqisi ve librettosu uzerinde ishleyir, qezeller ucunse boyuk shair Mehemmed Fuzulinin yaradiciligina muraciet edir. Uzeyir bey Qarabag bolgesinden idi ve teasdufi deyil ki, operettadaki hadiseler Qarabagin cennet gushesi Shusha sheherinde cereyan edir. Ozu de eserin sujet xetti inqilabdan onceki Azerbaycan muhtine xas adet-eneneler uzerinde qurulur. Uzeyir bey eserde cadra altinda yashayan qadinlarin huquqsuzluguna ve nigahdan once aile quracagi qizin uzunu bele gormekden mehrum olan kishilerin caresizliyine qarshi cixan maraqli ve hiyleger bir oyun qurur. Bele ki, varli ve hormetli bir bey evleneceyi qizi tapmaq meqsedi ile arshin malci qiyafesine girir ve qapi-qapi dushub paltar-palaz satir. Ve heyetlerin birinde qelbini bagishlayacagi gozel bey qizi ile rastlashir. Lakin ilk baxishdan mumkunsuz gorunen arshin malci ve bey qizinin mehebbeti neinki xoshbext sonluqla bitir, hetta diger subay personajlarin da izdivacina tekan verir.

Reshid Behbudov Fondunun direktoru Kamil Shahverdinin qeydlerine gore, operettanin esas qehremaninin prototipi Uzeyir beyin real heyatda ehvalatini eshidib tesirlendiyi Mecid-bey Behbudali olub. Deyilene gore, Shushada yashayan Mecid bey qeyridi sese malik, gozel xalq mahnilari ifacisi idi. Bir gun genc Mecid toy meclisinde varli zadegan neslinden olan Firuze xanima vurulur. O qiz Mecidden 16 yash kicik idi ve Shushaya ailesi ile birlikde toya gelmishdi. Firuze xanim eslen Qazax qezasinin Salahli kendinden - meshhur Vekilovlar neslinden olan rus ordusunun polkovniki Abbasqulu bey Vekilovun qizi idi. Toyun seheri gunu Mecid sevdiyi qizi gormek ucun arshin malci qiyafesinde gelir ve onlar sovdeleshib izdivac qurmaq ucun Shushani terk edirler. Bu izdivacdan dunya shohretli Reshid Behbudov dunyaya gelir. Maraqlidir ki, iller sonra Reshid Behbudov "Arshin mal alan" operettasi ekranlashdirilarken atasinin prototipi olan Esger obrazini yaratmali olur.

Lakin hele o tarixe cox var. Heleki 1913-cu il, oktyabrin 25-idir. Uzeyir bey berk heyecan kecirir. Cunki mehz bu tarixde Bakida messenat Haci Zeynalabdin Tagiyevin teatri kimi meshhurlashan indiki Musiqili Komediya Teatrinin binasinda "Arshin mal alan" operettasinin premyerasi bash tutur. Eserin rejissoru - Huseynqulu Sarabski, dirijoru ise Muslum Maqomayev idi. Lakin operetta senzuradan kecse de, cadrali Azerbaycan qadini sehneye cixa bilmezdi. Bu sebebden de qadin qehremanlari canlandiranlar kishiler ve diger milletden olan xanimlar idi. Belelikle, "Arshin mal alan"in premyerasi mehz bu aktyorlarla bash tutur: Esger beyi- Huseynqulu Sarabski, Gulcohreni - Ehmed Agdamski, Soltan beyi - Elekber Huseynzade, Suleyman beyi-Henefi Terequlov, Asyani - Aleksandra Olenskaya, Tellini - Yevgeniya Olenskaya canlandirir. Tamasha qoyular-qoyulmaz qezetlere dushur:

"Muselman bestekari Uzeyir bey Hacibeylinin teze operettasi "Arshin mal alan" camaata cox xosh gelib, tekrar oynanmasini xahish etdiklerine gore cume gunu noyabrin 8-de ikinci defe oynanacaqdir."

"Arshin mal alan" operettasi bir derece mesxere tamashalarina oxshayir - desek zenn edirik ki, xeta etmemish olariq. Bele tamashalari muselmanlara gostermek xetadan xali deyildir. Bele tamashalar milletin exlaqini pozar, onu indiki halindan beter bir hala salar."

Bu meqaleler "Sedayi-heqq"ve "İqbal" qezetlerindendir. Dogurdan da, eser cemiyyetde boyuk rezonans dogurur. "Arshin mal alan"in terefdarlari ve tenqidcileri meydana gelir. Eserin musiqi ve edebi helli ilk numayishden sonra Uzeyir bey terefinden defelerle redakte edilir. Bir ilde "Arshin mal alan" yalniz Baki teatr sehnelerinde 150 defeden cox oynanilir ve bir sira dillere tercume edilerek Gurcustan, Ermenistan, Rusiya, Merkezi Asiya, Turkiye, Cin, Amerika ve diger olkelerin teatr sehnelerinde alqishlarla qarshilanir.

Eser o qeder sevilir ki, kino ekranina da ayaq acir. Lakin "Arshin mal alan"in ilk versiyalari tamashacilara melum deyil. Hemin filmler dovrumuze gelib catmayib. Eserin ilk versiyasini Moskvadan gelen rejissor Boris Svetlov cekir. 7 hisseden ibaret olan bu ekranlashdirma 1916-ci ilde Pirone qardashlarinin "Filma" Sehmdar Cemiyyetinin studiyasinda heyata kecirilir. Filmde rollari ifa edenler demek olar ki, operettada ishtirak eden aktyorlar idi. Film ilk defe 1917-ci ilde yanvarin 3-de "Forum" kinoteatrinda numayish etdirilir. Sessiz film oldugundan musiqi parcalarini ekranin qarshisinda eyleshmish mugam ucluyu ifa edirdi. Xanende ise Cabbar Qaryagdioglu idi. Uzeyir bey ince yumorla zemanesinin Qafqaz dunyasina xas eybecerliklerini o qeder ustaliqla acir ki, butun noqsanlarina baxmayaraq film cox sevilir. Lakin filmin bedii keyfiyyeti Uzeyir beyi qane etmir. Ve tamashacilarin boyuk maragina baxmayaraq film Uzeyir beyin telebi ile ekrandan goturulur. Hetta bu haqda dovri metbuatda da meqaleler cixir. Amma filmin prokatinin yaxshi gelir getirdiyini goren bezi shexsler ayriyri sheherlerde defelerle Uzeyir beyden gizli shekilde bu ekran eserinin qisaldilmish versiyalarini numayish etdirirler.

Bir cox menbeler sehven gosterir ki, guya Peterburqlu rejissor Belyakov bu operettani Uzeyir Hacibeylinin icazesi olmadan ikinci defe ekranlashdirir. Lakin esl heqiqet budur ki, Belyakov hec rejissor bele deyildi. O, Svetlovun cekdiyi "Arshin mal alan"in ilk kino versiyasinin prokat rehberi idi. Sadece Belyakov Svetlovun cekdiyi filmi qisaldaraq 7 hisseden 4 hisseye salir ve bu versiyani Uzeyir beyden gizli shekilde muxtelif kinoteatrlarda numayish etdirirdi. Bu haqda xeber tutan bestekarin vekili Elimerdan bey Topcubashovla birge qradonacalnik Kovalyovun yanina gelerek muellifin icazesi ve raziligi olmadan cekilen filmin numayishinin dayandirilmasini xahish edir. Belelikle, film prokatdan cixarilir. Uzeyir bey bir muellif kimi heqiqeten bu operettanin ustunde esir. Onun yeniden nece geldi ekranlashdirilmasina her vechle etiraz edir. Azerbaycan Xalq Cumhuriyyetinin doneminde "Pate qardashlari" fransiz firmasi İstanbul vasitesi ile Azerbaycanin incesenet xadimlerine yol taparaq "Arshin mal alan" operettasini ekranlashdirmagi teklif edirler. Lakin bu birge layihe bash tutmur. Maraqlidir ki, operetta novbeti defe Uzeyir beyden xebersiz ekranlashdirilir. Ozu de filmi 1937-ci ilde ekranlashdiran ABSh-da yashayan ermeni esilli rejissor idi. Eslinde "Arshin mal alan" operettasinin partiturasini ermeniler hele oten esrin 20-ci illerinde Uzeyir beyden alib eseri oz dillerinde sehneleshdirirdiler. Hetta dovri metbuatda geden meqaleye gore eseri ilk defe ermeni diline tercume eden Maqalyan adli bir ermeni imish. Lakin sovet hokumeti qurulduqdan sonra Amerikaya kocen Maqalyan "Arshin mal alan operettasinin not yazilarini ozuyle aparir. Belelkle, operetta ermeniler terefinden Amerikada defelerle sehneleshdirilir ve hetta "Ekanomi-press" qezetinin verdiyi melumata gore Nyu-Yorkda eserin not kitabi cixarilir. Ve hec bir menbede eserin heqiqi muellifi Uzeyir beyin adi cekilmir. Hetta gunlerin birinde Uzeyir bey bu ogurluq faktiyla bagli Amerikada yashayan ve vaxtile Baki konservatoriyasinin profesoru olan Okorokovdan mektub alir. Mektubda deyilir ki, Maqalyan soyadli bir ermeni Amerikanin muxtelif shtatlarinda oz truppasi ile "Arshin mal alan"i gostererek kulli miqdarda pullar qazanir. İsh o yere catir ki, rejissor Ruben Mamulyan adli birisi bu ssenarini Maqalyandan satin alir, lakin ozu cekmir. Filmi Setraq Vartiyan adli bashqa bir ermeni rejissora cekdirir. Titrlerde ise eserin muellifini qeyd etmek yerine bele bir remarka yazirlar: "Sherq efsanelerinin motivleri esasinda" . Yeri gelmishken, "Xirdavatci sevgili" adlanan bu film teessuf ki, Amerika kino ensiklopediyasina da daxil edilir. "Arshin mal alan"in ermeniler terefinden ekranlashdirilmasi xeberi Uzeyir beyi o qeder sarsidir ki, o, muellif huquqlarinin berpa olunmasi ucun merkeze mektub yazir, lakin Moskvadan xeber gelir ki, Sovet İttifaqi muellif huquqlarinin mudafiesi haqqinda beynelxalq konvensiyaya qoshulmadigindan Uzeyir beye yardim ede bilmeyecekler. Lakin bu hadiseden sonra 1940-ci ilde "Arshin mal alan" bedii filminin sesli versiyasinin cekilmesi meselesi Baki kinostudiyasinin planina salinir.

Lakin muharibeye gore filmin istehsalina cox gec bashlanilir. Coxlari bilmir ki, filmin sesli versiyasinin ssenarisi ilk novbede yazici İmran Qasimova tapshirilir. Lakin bir ay sonra dushunub-dashinib bele qerara gelirler ki, bu ishi "Toy" komediyasi ile populyarliq qazanan dramaturq Sabit Rehman daha yaxshi icra ede biler. Belelikle, 1941-ci ilden ssenari uzerinde ish bashlayir ve defelerle deyishiklik etdikden sonra son neticeye gore film musiqili olur. Hetta filmin mezmunu boyuk muzakirelere ve mubahiselere yol acir. Moskvadan bele bir mektub gelir ki, inqilabdan evvelki dovru tesvir eden ve 4 izdivacla sonlanan bir filmin istehsali ne qeder meqsedeuygundur ki? Yeri gelmishken, filme qurulush verecek rejissor defelerle muxtelif sebeblerden deyishdirilir. Bu siyahida rejissor Agarza Quliyevin ve digerlerinin adlari olsa da, sonda tesdiqlenmish ssenari iki rejissora hevale edilir:

Rza Tehmasibe ve Nikolay Leshshenkoya. Filmin fusunkar ve peshekar tesvir helli ise genc operatorlar Elisettar Atakishiyev ve Muxtar Dadashova mexsus idi. Hetta ssenari muzikl janrinda oldugundan bele qerara gelirler ki, film iki dilde seslendirilsin: Azerbaycan ve rus dillerinde. Maraqli meqamlardan biri de odur ki, filmin her sehnesi iki defeye cekilir. Bir dubl Azerbaycan, bir dublsa rus dilinde. Nehayet, film 1945-ci ilde hazir olur. Lakin filmin istehsal prosesinde bir-birinden maraqli hadiseler bash verir.

Filmin cekilishleri kinostudiyanin pavilyonundan bashqa Merdekanda ve milyoncu Muxtarovun bag evinde aparilirdi. O dovrde Baki studiyasinin texniki bazasi zeif, ishcilerinin maddi veziyyeti ise cox ashagi idi. Buna gore de film ucun rekvizit tanish-bilishlerin evlerinden toplanirdi. Hetta Reshid Behbudov cekilishde atasinin qaragul papagindan, qizil papiros qabindan ve gumush cubugundan istifade etmishdi. Baxmayaraq ki, qizgin muharibe gedirdi, onlar da arxa cebhede bir nov oz silahlariyla vurushurdular.Cekilishlerin ilk gunlerinden hami boyuk hevesle calishirdi. Soltan bey obrazini Uzeyir beyin mesleheti ile Elekber Huseynzadeye hevale edirler. Halbuki hemin rola 4 namized var idi: Kazim Ziya, Bunyadzade, Melikov ve Kelenterli. Cahan xala roluna ise Valide Vezirova ve Munevver Kelenterlinin namizedliyi arasindan sonuncu tesdiqlenir. Telli roluna Fatma Mehreliyeva, Veli roluna Lutfeli Abdullayev, Suleyman roluna İsmayil Efendiyev, Asya roluna ise 50 neferin icinden Rehile Melikova secilir. Sonralar Asya rolu ile bagli Rza Tehmasib oz xatirelerinde yazirdi ki, montaj zamani Asya ile bagli 35 metrlik lenti kesib tullamishdim. Amma sonradan dushundum ki, o vaxt aktrisanin imkanlarindan yaxshi istifade ede bilmemishem. Reshid Behbudovu kinoya israrla getiren de rejissor Rza Tehmasib olur. Ozu de genc mugennini rejissor konsertlerden birinde beyenir ve qastrollara getmeyib filmde cekilmeye razi salmaq ucun de bir xeyli elleshir.

Yeri gelmishken, Esger bey obrazina tesdiqlendikden sonra genc Reshidin eserin muellifi Uzeyir beyle qisa bir gorushu bash tutur. Reshid Behbudov "Arshin mal alan"la bagli fikirlerini Uzeyir beyle bolushende bestekar soyleyir ki, sen bu eseri duzgun basha dushursen. Ve bu sozler genc xanende ucun bir nov stimula cevrilir. O vaxt Reshid Behbudov Ermenistan Dovlet Caz Orkestrinde ve Ermenistan Dovlet Opera ve Balet teatrinda calishirdi. Cekilishler zamani o cox cetinlikle ishden icaze alir ve nehayet, secim qarshisinda qalib bu filme gore Ermenistanla butun baglarini kesir. Reshid Behbudova dunya shohreti getiren de ele hemin film olur. Ve o, defelerle etiraf edir ki, dunyanin hansi olkesinde konsert proqramiyla cixish edirdimse, tamashacilar meni "Arshin mal alan"in Esger beyi kimi alqishlayirdilar.

Gulcohre obrazini canlandiran Leyla Bedirbeylini ise deyilene gore, Uzeyir bey ozu rejissora teklif edir. Bu, Leyla Bedirbeylinin kinoda ilk ishi olmasa da, Rza Tehmasib kimi telebkar bir rejissoru razi salmaq qeliz mesele idi. Hetta meshqlerden birinde rejissor esebilesherek Leylaya xeberdarliq edir ki, bele getse, Gulcohre obrazina bashqasini cekecem. Bu sohbetden narahat olan Leyla seher butun cesaretini toplayib Uzeyir beyin evine uz tutur. Ve goz yashlari arasindan deyir ki, Uzeyir bey men cox isteyirem, Gulcohre obrazina cekilem. Uzeyir beyin genc qiza verdiyi cavab onu qanadlandirir:

"Men isteyirem ki, sen menim Gulcohremi urekden sevesen".

Bax elebu acar cumleden sonra Leyla Bedirbeylinin oyunu meshq zamaniRza Tehmasibi valeh edir ve o, Gulcohre obrazinin en maraqli ve yaddaqalan ifacisi kimi yaddashlara kocur. Yeri gelmishken, filmde Gulcohrenin ariyalarini Azerbaycan dilinde Valide Vezirova, rus dilinde ise Mariya Titarenko oxuyurlar.

O dovrde ayriyri olkelerden "Arshin mal alan"in unvanina yuzlerle mektub, teleqram qanadlanir. Onlardan biride deyilir ki: "Arshin mal alan" filminin sheherimizde gosterilmesi fovqalade bir hadiseye cevrildi. Bilet almaq cox cetin idi. Hami ele birinci gun filme baxmaga telesirdi. Sheherin kuce ve meydanlarinda Sizin, Esgerin, Tellinin , Xalanin, Velinin mahnilarini agizgiza verib oxuyan tamashacilarin sevinci yere-goye sigmir. Filme baxarken adamda yashayib-yaratmaga daha cox heves oyanir". Bu mektub Gulcohre obrazinin ifacisi Leyla Bedirbeyliye unvanlanmishdi. Ozu de Kazan sheherinden.

Lakin filmin istehsali intriqasiz da otushmur. Bele ki, Uzeyir bey cekilish zamani yaradici qrup terefinden esere edilen istenilen elaveni istehzayla "otsebyatina" adlandiraraq eseb kecirir ve oz diliyle etiraf edir ki:

" Menim ovladim yoxdur. Eserlerim menim ovladlarimdir. Hec kimin onlara toxunmaga haqqi yoxdur".

Hetta ish o yere catir ki, Mir Cefer Bagirov Uzeyir beye tapshirir ki, film bitenedek kinoculara yaxin durmasin.

Yeri gelmishken, intriqalardan biri de filmin musiqisi ile meshgul olan maestro Niyazi ile bash verir. Bele ki, Uzeyir beyin eserlerine olan hessas munasibetinden istifade edenler de tapilir. Onlar qesden Uzeyir beye deyirler ki, Niyazi sizin eserinizi berbad veziyyete salir. Lakin filmin numayishi gunu Uzeyir bey ondan incik olan ve premyeraya bele zorla gelen maestronu bagrina basir ve etiraf edir ki, yaxshi ishlemisen, cox sag ol, qocaq.

Filmin SSRİ Kinematoqrafiya Komitesinin bedii shurasinda tesdiqletmek de asan olmur. Sohbet Eyzenshteyn, Mixail Romm, Serqey Gerasimov kimi neheng kinorejissorlarin oldugu bir shuradan gedirdi. İlk baxishda Azerbaycandan filmin kinorejissorlarindan biri olan Rza Tehmasib ve hemin dovrde Kinematoqrafiya İdaresinin diektoru olan Resul Rza ishtirak edirdiler. Once shura uzvleri filmi pisleyerek tenqid edirler. Hetta bedii shuranin uzvlerinden biri deyir ki, bu filmden "Sibir etri" gelir. Sebeb kimi ise ortaya bele bir sual qoyurlar:

Yeni siz demek isteyirsiniz ki, inqilabdan onceki heyat daha gozel ve xoshbext idi?

Lakin filmi pis adlandiran shura uzvlerinin eleyhine cixish eden Eyzenshteyn filmi senet eseri, keshf adlandirir. Daha sonra filmi izleyen Stalin gulmekden ugunur ve filmi beyendiyini bildirir. Mesele burasindadir ki, "Arshin mal alan" Stalinin hele Tiflisde yashadigi donemden sevdiyi bir operetta olur.

Belelikle, "Arshin mal alan" filminin sesli versiyasinin ilk numayishini Azerbaycanda Sovet hakimiyyetinin qurulmasinin 25-ci ildonumune hesr etmek isteyirler. Ve 1945-ci ilin payizinda butun cetinliklere regmen ekranlara buraxilan filmin premyerasi Moskvanin iki kinotetrinda reallashir. Bu numayish tamashacilar terefinden esl senet bayrami kimi qarshilanir ve cemiyyetde yaratdigi musbet ajiotaji gorub filmi diger sheherlerde de boyuk ekranlara buraxirlar. Belelikle, filmin esas yaradici heyeti o dovrun en boyuk mukafati olan Stalin mukafati qazanir. Hetta Uzeyir beye bu mukafat ikinci defe verilir. Film Azerbaycanda cekilen en iri budceli filmlerden biri olsa da, ekranlara cixandan iki il sonra 5 milyard rubl qazanc elde edir. Bundan bashqa olkeye filme gore dovlet sirri kimi gizli saxlanilan boyuk hecmde valyuta daxil olur.

Numayishden sonra butun zal boshalsa da, Uzeyir bey bashini elleri arasina alib susur. Rza Tehmasib ona yaxinlashib sorushur ki, filmi beyenmemisiz ki? Beyenmishem, elbet ki. Sadece dushunurem ki, Sherq qadinini azad ve xoshbext etmek ucun daha neler etmeliyik, deye Uzeyir bey cavab verir.

Ne yaxshi ki, Uzeyir beye bu eserin ilk sesli ekran versiyasini gormek qismet olur. Film ekranlara cixandan 3 il sonra boyuk edib bu dunyayla vidalashir ve "Arshin mal alan"in novbeti ekran versiyasini gore bilmir. Lakin filmin shohreti Uzeyir beyin vefatindan sonra daha da artir.

Rusiya kinosunun 100 illiyi munasibetile aparilan sosioloji tedqiqatlar neticesinde sovet kinosunun inkishafina ehemiyyetli tesir gostermish sovet filmlerinin ve sovet ekraninda uzun iller numayish etdirilmish xarici olke filmlerinin arasindan "100 sevimli film" secilir. Hemin filmler uc hisseye-Qizil, Gumush ve Burunc siyahilara ayrilir. 1945-ci ilde istehsal olunmush "Arshin mal alan" kinokomediyasi meshhur kino mutexessislerinin yekdil reyi ile "Qizil siyahi" ya daxil edilir.

Qeyd edek ki, sonralar "Arshin mal alan"in Rusiya Dovlet Arxivinde qorunan nusxesi de olkemize getizdirilir ve filmin Azerbaycan dilinde yeniden berpa olunmasi teshkil edilir. Film 2013-cu ilde Heyder Eliyev Fondunun teshebbusu, "Ata Holding"in desteyi ve "Peachline" shirketinin teshkilatciligi ile berpa olunur ve renglenir. Berpa edilmish ve renglenmish "Arshin mal alan" filmi 19 sentyabr 2015-ci ilde Hollivudda numayish olunur.

"Arshin mal alan" filmi post sovet mekaninda ele bir ugur qazanir ve prokatlardan o qeder gelir getirir ki, 1965-ci ilde Bakida yeniden ekranlashdirilir. Bu, "Arshin mal alan"in ilk rengli ve genishekranli varianti idi. Filmin yeni versiyasinin rejissoru Tofiq Tagizade, musiqi redaktoru Fikret Emirov olur.

Deyilene gore, bu filmi cekmek rejissor Tofiq Tagizadenin coxdanki arzusuymush. Ve tesadufi deyil ki, filmin ssenarisini yazmagi da Tofiq Tagizade Muxtar Dadashovla birge heyata kecirir. Daha cox naturada- Azerbaycanin Quba, Goygol kimi menzereli mekanlarinda cekilen bu film de ugurlu alinmishdi. Bash rolun ifacilari Hesen Memmedov, Murad Yegizarov, Necibe Melikova, Leyla Shixlinskaya, Xuraman Haciyeva, Telet Rehmanov ve Sefure İbrahimova ve digerleri idi.

Filmin ilk numayishi 1966-ci ilde avqustun 8-de Moskva sheherinde reallashir. Ozu de film ekranlara iki dilde cixir: Azerbaycan ve rus dillerinde. Duzdur, 1945-ci ilde ceklimish filmle muqayisede bu film boyuk rezonans dogurmur, lakin "Arshin mal alan"in bu son versiyasi da Yaxin Sherq olkelerinde, elece de İordaniya, İraq ve Suriyada boyuk ugurla numayish etdirilerek tamashacilarin regbetini qazanir.

Yeri gelmishken, "Arshin mal alan"in bu versiyasi cekilende Uzeyir bey heyatda olmadigindan rejissor Rza Tehmasibden ferqli olaraq, Tofiq Tagizade orijinal ssenarini istediyi kimi deyishdirir ve meshhur ""Oxu, oxuma" sehnesini de ozunden uyduraraq filme elave edir. 1965-ci ilde rejissor Tofiq Tagizadenin qurulush verdiyi "Arshin mal alan" 1967-ci ilde Tiflisde kecirilen İ Zaqafqaziya ve Ukrayna respublika filmlerinin "Promotey-67" zona kinofestivalinda en yaxshi musiqili film kimi Gurcustan Bestekarlar İttifaqinin mukafatina layiq gorulur.

"Arshin mal alan"in qeleme alinmasindan 100 ilden artiq bir donem kecib. Uzeyir beyin bu operettanin serhedleri asharaq dunyaya yayilacagi ile bagli peygembercesine dediyi sozler birebir reallashdi. "Arshin mal alan" dunyanin 76 olkesini gezdi, sedalari 187 teatrin sehnesinden, 136 olkenin kinoteatrindan seslendi. 1945-ci ilde cekilmish filmi dovrunun en boyuk mukafati sayilan Stalin mukafatina layiq goruldu. Bes goresen, nedir bu eserin bu qeder sevilme sebebi? Operettanin xoshbext sonluqla bitmesimi, yoxsa Uzeyir beyin bu eseri xalqina ve onun musiqisine olan sonsuz sevgisiyle mohurlemesimi? Bu suallarin en gozel acari da ele boyuk Uzeyir beydedir:

"Men bele bir mukafati xeyalima getire bilerdimmi? İller once "Arshin mal alan" eserini yazarken men onun bu qeder yuksek qiymet alacagini dushune bilerdimmi? Men butun heyatimda ozumu xalqimin xidmetcisi saymisham. Ne yaratmishamsa, onun ucun yaratmisham!

P.S. Qeyd edek ki, bu il boyuk bestekar Uzeyir Hacibeylinin anadan olmasinin -135, dunyashohretli mugenni Reshid Behbudovun -105, 1945-ci ilde cekilen "Arshin mal alan"in -75, 1965-ci ilde cekilen "Arshin mal alan" filminin 55 ilik yubileyidir.




Anarim.Az Telegramda izleyin instagramda izleyin
Son Xeberler


Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2021