Dinine gore ovladlarini atdi, shahin evlilik teklifini redd etdi, 33 yashinda bogularaq olduruldu - Son Xeberler 2021

Dinine gore ovladlarini atdi, shahin evlilik teklifini redd etdi, 33 yashinda bogularaq olduruldu

Anarim.Az bildirir ki, Kulis.az filologiya uzre felsefe doktoru Adile Nezerovanin "XİX esrin en heyecanli efsanesi – Tahire Qurretuleyn" meqalesini teqdim edir.

XİX esr Orta Sherqin ictimai-siyasi muhiti Tahire Qurretuleynin yaratdigi qadin azadligi herekatinin vuseti ve tereqqisi ile de elametdardir. Bu baximdan Tahire Qurretuleynin fealiyyetini, mubarizesini ve shexsiyyetini esrin en heyecanli efsanelerinden biri kimi seciyyelendirmek lazimdir.

O, bir shairdir, o bir ilahiyyatcidir, o bir inqilabcidir. Onun ustun meziyyetlerini ayriyriliqda da tehlil etmek olar, amma bu onun tarixi shexsiyyet kimliyine xelel getire biler. Cunki Tahirenin shairliyi dini eqidesinin izharina ve tebligine xidmet edirdi, dini inanci ise onu heqiqet yoluna yoneltmishdi. Bu yol dovrun sert ve aci heqiqetleri ortaya qoyaraq onu inqilabci olmaga vadar etmishdi.

Esil adi Zerrintac Beregani, (bezi menbelere gore Fatime, kunyesi Ummu Selime) sonradan Babin ona verdiyi Tahire (temiz, saf) Qurretuleyn (goz nuru ve ya gozun tesellisi) adi ile taninan bu qadin dovrunun en taninmish ailelerinden biri olan Qezvin muctehidi Haci Molla Saleh Bereganinin qizi idi. Ushaq yashlarindan atasindan ve atasinin teyin etdiyi muellimlerden tarix, ilahiyyat (din felsefesi), ictihad, huquq, fars edebiyyati ve xususile sheir sahesinde mukemmel tehsil almishdi. 13 yashina catanda artiq qizlardan ibaret qruplara muellimlik edirdi. Qeyridi yaddashi ve inttellekti vardi. Atasi onun baresinde uzulerek deyirdi: Eger bu qiz oglan olsaydi evimi, ocagimi aydinladardi, menim yerimi (vezifemi) tutardi.

Tahire texminen 14 yashlarinda ailesi terefinden emisi Qezvin Cume İmami Molla Taginin oglu Molla Mehemmedle evlendirilir. İki oglan, bir qiz olmaqla uc ovlad sahibi olur, ancaq dini inanci, eqidesi sebebile ovladlarindan uzaqlashdirilir.

Tahire Qurretuleynin bir qadin dini lider kimi benzersizliyini bize gelib catan sheirlerinin dinamizminde gormek olar. Efsuslar olsun ki, onun az sayda sheirleri qalib. Tedqiqatcilarin fikrine esasen, Babi senedlerinin ekseriyyeti 1852-ci il qirginlarinda mehv edilmishdi. Buna gore de, Tahirenin ancaq shifahi olaraq yayilan, sonradan qeleme alinan sheirleri qalib. Babiler o sheirleri dilden-dile oturerek yayirdilar ve tebii ki, bu da bezi sheirlerin qismen tehrif olumasina sebeb olurdu.

Tahire Baba (esil adi Seyid Eli Mehemmed Shirazi - Babiler herekati¬nin rehberi, Behai dininin iki peygemberinden biri ve birincisi) mektublarini adeten sheirle yazib. Mektublarda gizli metleblerden soz edildiyi ucun bashqa shairlerden de sitatlar getirilmish ola bilerdi, bu sebebden ilk sheirlerinden bezilerinin bashqa shairlerin sheirleri ile qarishdigi da melum olub. Sheirlerinin ekseriyyeti klassik ve bir az da cetin uslubda, ereb sozlerinden olduqca az istifade edilmekle fars dilinde yazilib. Muasirleri onu cox vaxt bombardmanci deyerek, tenqid edibler. Bu da yeqin ki, onun realliga inqilabci baxishlarindan ireli gelirdi. Ruhunda, tebietinde bir qaynarliq olan shairin zerif ritmlerle seslenen sheirlerinde bele ecazkar bir ilham var idi. Tahirenin sheirleri sanki diskussiya sheklindedir.

Oxucuya qarshiliqli sohbetin metni tesirini bagishlayir. Ya Tanriya, ya da ona gore, Tanrinin tezahuru olan Baba unvanlanan sheirleri vecd dolu sevgi, ezab-eziyyetin izhari, amma bu ezabdan qetiyyen shikayeti olmayan, eksine, eqidesi yolunda cekdiyi ezaba, o yoldaki shehidliye heyranliq duyulur. Tahire Qurretuley¬ni ruhanilere qarshi dushmenciliyi dini qayda-qanunlarin yenilenmesi, umumi-ictimai nizamin qorunmasi, xalqin rifahi, xususile de qadin azadliginin temin olunmasi namine idi. Tahire bu ugurda meydana atilan ilk ve yegane qadin idi. Hele o dovrden belke de bir esr sonra bele İranda ikinci bele inqilabci qadin, xususile shair qadin yetishmedi. Tahire hem eqidesi, hem intellekti, hem de poeziyasi ile misilsiz idi.

Onun zulflerinin soragi ucun,


Onun ay uzunun feragi ucun,


Onun yol ustunde torpagi ucun,


Tokulur belece bu qanim menim.

Tahire Qurretuleyn bir ilahiyyatci olaraq, Babiliyi qebul eden ilk 18 neferden biri idi. Baba ilk inananlardan olmasi onun eyni zamanda ilk ideallari olan herekatci olmasina zemin yaratdi. Tahirenin uguru onda idi ki, o, once ozunu deyishdi, cemiyyeti deyishmek ucun ozunden bashlamagin esas oldugunu gosterdi. İdeallarina dogru ireliledikce ehate dairesi qismen genishlendi. Belke de bu qism onun ideyalarini daha cox inkishaf etdirirdi. Cunki tereqqini bogan ve manee toreden konvensiya ehate dairesinin genishliyinden asilidir, bir de problemin helli yonundeki cereyandan. Behai dininin yayilmasindaki hemin onemli cereyan, ele Tahire Qurretuleynin ozu idi.

Umumiyyetle, her dinin yayilmasinda bir ideal qadinla elaqeli paradiqma var. Meselen, induizmde fedakar qadin Sita, xristianliqda İsa anasi Meryem, İslamda Mehemmed peygemberin qizi, cennet xanimlarinin seyyidesi hezreti Fatime (tebligi sahesinde Hz. Rebiyyet xanim) oldugu kimi, behai dininde de Tahire Qurretuleyn onemli yer tutur. Amma bu qadinin oncekilerden ferqi vardi - Tahire digerleri kimi hadiselerin xaricinde deyildi, bilavasite icinde ve aparici fiqurlarindan biri idi.

Ey uymush olan, sevgili geldi, oyan,


Silkele bir ozunu, bir az tez oyan.


İndi O, sevgiye lutfe geldi,


Ey sevgilinin ashiqi-zari, oyan.


Geldi bash ucuna tabibi-canin,


Ey konlu yorgun dushmush,oyan.


Ey sevgilinin serxoshu olan,


Qemi aparan sherab geldi,oyan.


Ey ayriliga dushmush olan,


İshte yara qovushma dovru, oyan.


Ey xezandan solmush olan,


İndi bahar zamani oldu,oyan.


Yepyeni il, yepyeni yashamdir artiq,


Paramparca olmush ey olu,oyan.

Tahire Qurretuleyn son derece gozel qadin idi. Yaxshi tehsil almishdi, natiqlik onun xususi seneti idi. Babin yaratdigi yeni dinle tanish oldugu anda qebul etmishdi, bununla kifayetlenmeyib "Beyan"in tebligatcisi olmaga qerar vermishdi. Babilik butun dinlerin vehdeti idi ve bu din qadinlarin cadra burunmesine gerek duymurdu. Bele olan teqdirde Tahire cadradan imtina eden ilk qadin oldu. Lakin onun gozelliyini, sesinin belagetini gorenler ona dogru bu ve ya diger shekilde yaxinlashmaga bashladilar. İnsanlarin bu dine regbeti ve inami bir az da Tahirenin gozelliyine regbet idi.

Gallery

Tahire artiq ailesini ve ushaqlarini terk edib tamamile Babilere qoshulmushdu. İslam qanunlarinin eksine Babiler ucun gundelik ayinleri yerine yetirmek (namaz qilmaq) mecbur deyildi ve Tahire ilk olaraq bu ayinleri yerine yetirmekden imtina etdi. O, minbere cixib oz dogmalarini da xalqa zulm eden diger saray nokerleri mollalar kimi lenetleyir, xalqi usyana cagirirdi. Qisa muddetde Tehrana, Tebrize, Kerbelaya, sonra Bagdada sefer ederek Babiliyi yayirdi.

Tahirenin coshqun nitqi ve fovqelade qabiliyyetleri xalqi heqiqetlere mollalarin dediklerinden daha cox inandirirdi ve getdikce Babi cereyaninin sirasi genishlenirdi. Bu durum ilk novbede onun atasinin, emisinin ve eri Mehemmedin zererine idi. Cunki onlarin her ucu İslam dininin tebligcileri idi. Atasi ve emisi din uzre yuksek movqeler tutmushdular, eri Molla Mehemmed shair, tarixci ve tebligatci idi, amma vezife etibari ile muellimlik edir, din dersleri verirdi. Bele olan halda onlarin Tahireni desteklemesi mumkun deyildi, Tahireni desteklemek islami inkar etmek idi, bu ise hem onlarin ishlerini itirmesine getirib cixarar, hem de cemiyyetin nezerinde yalanci ve xain damgasi ile tehdid ederdi. Bu sebebden her ucu once Tahireni yolundan dondermeye calishdilar, bir netice hasil olmayacagini anladiqlarinda qizin olumune razi oldular, hetta ozleri bu ishin icrasina defelerle teshebbus etdiler.

Babiliyin getdikce daha cox yayildigi bir vaxtda Bagdad valisi muftisine mektub yazaraq İraqi-erebin, xususile Kerbela, Bagdad, Necef ve Kazimeynin shie ve sunni ruhanileri Zerrintac Tahire Qurretuleyn adlanan o qadinin İraqdan cixarilmasini teleb etdiyini bildirmish ve bu ishin tez bir zamanda yerine yetirilmesini emr etmishdi. Mufti Sheyx Mahmud Tahireni ve eqidedashlarini qacirmaga calisharken yaxalanmish ve onlari tekrar İran serhedinden yola salmishdi.


Tahire insanlari cahillikden cixarmaq, nadanlarin qaranligindan qurtarmaq ucun Babin acdigi heqiqet qapisindan kecmishdi. Bu kecid hem de poetik qelemle dramatik bir omrun birleshmesi idi. 1850-ci ilde Babin edami ile Tahirenin yaradiciliginin en mehsuldar donemi bashlamishdi. Tahire ustadinin yolunu davam etmek ucun setiralti menalar kesb eden shuarlardan – sheirlerden istifade etmeli idi. Edirdi de.

Tahire Qurretuleynin sheirleri Babiliyin yayilmasinda boyuk rol oynadigi kimi, Babilerin ozlerinin de fikirlerini ustuortulu olaraq izhar etmekde komeye yetirdi. O sheirlerde mistik abi-hava vardi, eynen Tahirenin ozunde olan mistik cehetler kimi.

Nece ki, oz Heqiqetine etiqad eden Bab - Seyyid Elimehemmed (1819-1850) 31 yashinda eyninde ag erebi koyneyi – kefeni ile olume gederken, goz bebeyim – Quttetuleynim dediyi o pak, temiz qizin yazdigi sheiri soyleyirdi:

Sen bir İsgender mulkusen,


Men yollarin qelenderi.


O, xoshdursa senin olsun,


Bu, pisdirse -menim yerim.

Etaullahla birge olume addimlayan muridi Haci Mehemmedeli de Tahirenin sheirini oxuya-oxuya murshidinin bashina dolanirdi.

Noqte dairede axtaran oldu,


Senden ozgesini gore bilmedi.


Agil bu ailemde axtaran oldu,


Senden ozgesini gore bilmedi.


Mesud da axtardi Bahire kimi,


Senden ozgesini gore bilmedi.


Axtardi qatbaqat, perde-be perde,


Senden ozgesini gore bilmedi.

Tahire Qurretuleyn Qurani tefsir etmekle tekce oz qabiliyyetini gostermirdi, eksine, oz eqidesini ve yolunun heqiqet oldugunu tesdiq etdirirdi. İndi de Behailiyin genish arashdirilmasini qeyd edenler var, mene gore, bu ashkar bir neticeni yeniden tecrubeden kecirmekdir. Allahin varligina shahidlik eden insan onun davamli vehylerinin olmasini da qebul etmelidir. Bu Quranin tefsirinde ve hedislerde qeyd olunur. Diri olanin - Ebedi Varligin fealiyyeti haqqinda mubahise etmek mentiqsizdir.

Tahirenin fealiyyeti, elbette, dovrun iqtidarinin xidmetinde olan, cirkli emellerinin temizlenmesinde vasite rolunu oynayan mescid imamlarini, sozde dini liderleri narahat etmeye bilmezdi. Cunki Tahire Qurani duzgun tefsir edirdi, xalqi inandirirdi ki, Quranda xalqa edilen haqsizliqlar yoxdur, bunlar mollalarin yalani, ishlerine geldiyi kimi tefsir etdikleridir ki, onlar Qurana, dolayisi yolla Allaha iftira atirlar. Dini qanunlar adi ile insanlarin, xususile qadinlarin azadliq haqlarini ellerinden alirlar.

Aile heyatindaki boshluqlar, ictimai qinagin tesiri, cesaretinden dolayi qarshilashdigi cetinlikler onu İranda ne qeder gozden salsa da, eqidesi ugrunda edama qeder getdiyi yol onu Babilikde en ehemiyyetli shexslerden biri etdi. İranda qaranliq saraylarin kolgesinde "uyuyan" mescidlerin arasina bir ishiq seli kimi dushen Babilik ve onun parlaq tebligcisi, Sherq qadinlarinin azadliq lideri 33 yashinda (bezi menbelerde 35 yash gosterilir) bogularaq olduruldu.

Boyuk Britaniya sherqshunasi Eduard Qranvil Braun (eyni zamanda yazici, tercumeci, alim, Behai dinini qebul etmish, Babin "Beyan" kitabini ingilis diline tercume etmishdir) "İnqilabi-İran" eserinde Tahire haqqinda yazirdi: "Fars olkesinde Qurretuleyn kimi genc bir qadinin ortaya cixmasi nadir hadisedir, demek olar ki, bir mocuzedir. Mohteshem gozelliyi, intellektualligi, belagetli danishigi, qorxmazligi, sedaqeti kimi shehidliyi de ezemetlidir ve bu ona hemfikirleri arasinda da misilsizlik ve olumsuzluk qazandirmishdir. Behai dininin ozunde bir ezemet var, olmasaydi bele, bu kifayet idi ki, Babilik Tahire Qurretuleyn kimi bir qehreman cixardigi ucun o ezemete iddia etsin".

Nesreddin shahin ozel doktoru, tibb professoru dr. Blank "İranlilar" adli kitabinda yazir. "Tahireni sarayda bir gun hebs etdiler, ertesi gun Ayna Sarayinda shahin huzuruna cixardilar. Nesreddin shah once onu medh etdi, ozellikle sheirlerini cox beyendiyini ifade etdi, sonra "Sizin kimi bir qadinin yeri sarayda olmalidir, siz saraya layiqsiniz. Eger dininizden el cekib Babilerle bir daha gorushmeyeceyinize soz verseniz, Shahenshahin xatunu ola bileceyinizi de men soz vereceyem", - dedi. Tahireden redd cavabi aldi ve onun edamina qerar verenedek Tehranda muftinin evinde zindana atilmasini emr etdi.

Avstriyali yazici ve shair Marie von Najmájer (eslen Macaristan kral ailesindendir) "Curret-ul-Eyn" (Vyana, 1874, 211s.) poemasinin sonundaki qeydlerinde yazir: "...dushmenleri terefinden ilk ictimai cixishlari onun shexsi hisslerinin en kobud shekilde aciqlanmasi kimi deyerlendirilirdi. Halbuki, tedqiqatlar onun Babi shexsen tanimadigini, ideyalarini teblig etdiyini tesdiq edir. Onlarin ozlerinin de bezileri Qurretuleynin mubarizesini tam olaraq Babilerin qanli mubarizesi ile elaqelendirmirdiler. Babdan sonra sektada birinci nufuzlu shexs Tahire idi.

O, mubarizesini davam etdi, digerleri ise sabun kopuyu kimi yoxa cixdilar. Qeyd edim ki, "Gurret-ul-Eyn" adini almasi onun xarakterinin yuksek qiymetlendirilmesi ve elbette, goz oxshayan gozelliyine esaslanirdi. Fars olkesinde o dovrde movcud olan klassik frazalar ishlenirdi ki, shexsin qeyridi sadeliyini bildirirdi. Hemin frazalar onun haqqindaki diger melumatlarda da xatirlanir. "Une simplicité presque cho quante", "Gobineau"da bu frazalarin ozunemexsuslugu, varligin boyukluyunu bildirdiyi qeyd olunur, bu da mene haqq qazandirir deyim ki, istifade olunan frazalar aydin olmayan ve yariderkolunmush shekildedir, cunki onun oz dushuncelerini ve eqidesini fars olkesinde aciqcasina soylemeye gucu catmazdi."

Diyarbekirli yazar Suleyman Nazif Eziz "1923 – Kanaat Kutubhanesi" kitabinda yazir: "Babiliyin tesiri İranda hele de menevi olaraq davam edir. Qaldi ki, herekat, bu din XİX esrin dava, iman, ideal, cesaret, elm ve gozellik baximindan Janna De Arkdan daha ustun olan Zerrin Tac adli bir qehreman yaratmishdi ki, esli turkdur. Babilerin temizler temizi menasina gelen Tahire adlandirdiqlari bu xariqulade gozel qiz dunya tarixinde az erkeyin gosterdiyi cesaret ve temizureklilikle olume gedib".

Hezret Ebdul Behanin Tahire haqqinda yazdigi tarixcede oxuyuruq: "Ah, ya Qurretuleyn! ... Sen min Nesreddin shaha deyersen. Celladlar senin kulunu Tehranin ufuqlerine deyil, o ufuqlerden besheriyyetin ureyine sepelediler. Her urek senin mezarindir!" (farscadan tercume: Suleyman Nazif Eziz)

İslam tedqiqatcilarina gore Tahire cox ferqli arxetipdir. O, cemiyyet ucun tehlukeli bir fiqurdur, ele bir fiqur ki, onda butun elmi, dini, edebi biliklerle birge cazibedar fahishenin paradiqmasi var. Tahirenin fealiyyeti qadinlara heddinden artiq serbestlik vermeyin tehlukeleri movzusunda bir dersdir. Fars tarixcilerinin biri Tahire Qurretuleyn haqqinda yazir:

"Allah qadinlari kishiler ucun bir nov imtahan olaraq yaradib. Muselmanlara sherab nece qadagan edilibse, bele qadinlar da qadagan edilmelidir. Gozel qadinlar tevazokar olmurlar, onlar ya yagish getirerler, ya da quraqliq – her ikisi viranliq yaradir. İranda bele bir qadin var idi - Tahire Qurretuleyn".

İslam memleketi İranda Tahire Qurretuleynin ekdiyi toxumlar ozunden sonra goyermeye bashlayir. Ondan sonra mubarizesini davam eden Hezret Behaullah (Tehran, Qacarlar 1892, esl adi Mirze Huseyndir (erebce "Allahin Nuru"), Behai dinini ilk qebul edenlerden, Seyid Elimehemmed Babin ardicillarindan biridir. Babin ve Tahire Qurretuleynin edamindan sonra hebs edilir. 1863-cu ilin baharinda Behaullah Ozunu Babin ved etdiyi İlahi Zuhur elan edir. Hazirda Behai dininin banisi sayilir. 40 il mehbes ve surgun heyati yashadiqdan sonra 1892-ci ilde dunyasini deyishir) buyurur: "Sheytan o kesdir ki, insan ovladinin ruhani tereqqisinin yukselishine mane olur ve onu saxlayir".

Beli, Tahirenin niqabini atmasi namussuzluq deyildi, qadin huquqlarinin mudafiesi idi. Niqab qadinin uzunde yox, exlaqinda, davranishinda, dushuncesinde, fealiyyetinde olmalidir. Qadin tehsil almali, cemiyyetin elmi, medeni inkishafinda rol oynamalidir. Tarix subut etdi ki, ustunluk ezele gucunde deyil. Fiziki guc Tahirekimilerin sayesinde ehemiyyetini itirdi. Agil, dushunce ve elm guc olcusunun meyari sayildi.

Azerbaycanin ister kecmish, isterse de muasir tarixinde derin iz qoymush, heqiqi milli mubarize yolu kecmish maarifci qadinlarin sayi ele de cox deyil. XX esrin barmaqla sayilasi bir nece qadin ismi istisna olmaqla, axtaran nezerlerimiz adeten bize mifik Koroglu ve Nebilerin zovcelerinin adini getirir. Tahire Quretuleyn kimi bir usyankar mucahidin, haqq ve edalet carcisi olan turk qadininin heyat ve fealiyyeti cemiyyetimizde yeterince arashdirilmadigi ucun ornek seviyyesine qalxmayib. O, hem haqsiz saydigi dini qaydalara, xalqi ve insan azadligini ezen rejimlere qarshi savashdi, meydanlara atildi, hebsler, ishgenceler gordu, edama qeder mubarizesinden donmedi. Bu baximdan Tahirenin heyati tariximizin heqiqi qehremanliq sehifelerinden biri kimi oyrenilmeye layiqdir.


Dinine gore ovladlarini atdi, shahin evlilik teklifini redd etdi, 33 yashinda bogularaq olduruldu




Anarim.Az Telegramda izleyin instagramda izleyin
Son Xeberler


Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2021